مقدمه

توسعه صنعت IT در هند از اوايل دهه 90 (قريب ده‌سال پيش) آغاز و صارات نرم‌افزار در اين كشور از 128 ميليون دلار در سال 1991 به 6 ميليارد دلار در سال 2000 و حدود 10 ميليار دلار ظرف نه ماهه اول سال 2001 رسيده (پيوست 1) و براساس برنامه پيش‌بينی شده قرار است درآمد ناشی از تهيه نرم‌افزار در اين كشور به 87 ميليارد دلار (كه از اين مقدار 50 ميليارد دلار آن به خارج صادر خواهد شد)و ميزان اشتغال در اين بخش به 2/2 ميليون نفر برسد موفقيت دولت هند در دستيابی به اهداف از پيش تعيين شده ظرف ده‌سال گذشته و دستيابی به رشد درآمدی معادل 50% در سال در بخش نرم‌افزار حاكی از وجود برنامه مناسب و پياده‌سازی مطلوب برنامه در عمل ظرف ساليان گذشته بوده است. اين موفقيت نه تنها موجب افزايش صادرات به بيش از ده ميليارد دلار در كشوری كه در سال گذشته جمع كل صادرات آن 42 ميليارد دلار بوده است گرديده بلكه موجب ايجاد اشتغال گسترده در اين كشور شده بطوری‌كه تنها در Call Centerهای موجود پارك‌های IT در اين كشور ميزان اشتغال از 000ر10 نفر در سال 2000 به 000ر30 نفر در سال جاری رسيده است كه اين ميزان با سرعت زياد در حال افزايش است. شركت‌های Brithish airways , General Electric American Express , Amazon , AOL ,Dell تنها نمونه‌ای از شركت‌های بزرگ در ليست Fortune 500 هستند كه مراكز Call Center خود را به هند منتقل كرده و ساير شركت‌های بزرگ از قبيل Yahoo , Sun وMicrosoft در حال انتقال اين مراكز به هند هستند كه اين امر ارزآوری و اشتغال بيشتری را برای هند به دنبال خواهد داشت.

بررسی علل موفقيت هند

   هر چند شناخت دقيق علل موفقيت هند به منظور الگو برداری از اين كشور به عنوان يكی از موفق‌ترين كشورها در توسعه سريع و قابل تداوم : (Sustainable Growth) در زمينه IT نياز به بررسی جامع و همه جانبه‌ای دارد لكن براساس بررسی‌های انجام شده عوامل مهم در اين موفقيت به شرح زير هستند.

1) تمركز و تاكيد مديريت عالی كشور هند بر روی توسعه IT
   - دولت هند تبديل اين كشور به يك ابرقدرت در زمينه IT و يكی از بزرگ‌ترين صادركنندگان نرم‌افزار ظرف ده‌سال (تا سال 2008) را در سرلوحه برنامه‌های خود قرار داده است. علاوه بر حمايت‌های دولت مركزی، دولت‌های محلی در ايالات هند نيز توليدكنندگان نرم‌افزار را مورد حمايت‌های ويژه قرار داده و در اين امر رقابت شديدی ميان ايالات هند به ويژه ايالت‌های بنگلور، آندراپراداش، دهلی و … بوجود آمده تا با حمايت‌های بيشتر، دست اندركاران IT را جهت سرمايه‌گذاری و كار به ايالت خود جذب نمايند، پيوست 2 آمار صادرات نرم‌افزار در ايالت‌های مختلف هند نشان داده است.

2) تغيير رويكرد دولت از خودكفائی به همبستگی در اقتصاد
   - رويكرد دولت هند از اوايل دهه نود از سياست خودكفائی (Independence) كه منجر به كاهش شديد قدرت ارزآوری در اين كشور گرديده بود به سياست همبستگی (interdependence) كه پيشرفت‌های چشمگير اخير را به دنبال داشته است و ايجاد زمينه‌های لازم برای سرمايه‌گذاری و همكاری شركت‌های خارجی با اين كشور عامل مهم ديگری در توسعه صنعت IT در اين كشور بوده است. اين رويكرد بدنبال شكست سياست ملی‌سازی سهام شركت‌های خارجی در دهه هشتاد كه خروج شركت‌های خارجی از قبيل IBM، كوكاكولا و غيره را از اين كشور بدنبال داشت نتايج بسيار مثبتی را در افزايش چشمگير صادرات و ايجاد اشتغال مفيد در اين كشور به همراه داشته است.

3) بذل توجه و عنايت كافی از سوی مديريت ارشد هند به استفاده از نهادهای مشاوره‌ای مجرب برای انجام مطالعه قبل از اجـرا
   شركت‌هـای مشـاور مهــم بيــن‌المللی از قبيل Gartner , Mc-kinsey Price Waterhouse، Earnst & Young سال‌ها است شعب خود را با استفاده از نيروهای آموزش ديده هندی در اين كشور داير كرده و مطالعات مربوط به پروژه‌های مهم را در اين كشور انجام می‌دهند. صرف هزينه‌های بالا برای مطالعات مربوط به پروژه‌های مهم در هند عليرغم فقر مالی اين كشور بدليل وقوف مسئولين اين كشور به اهميت انجام مطالعه توسط مراكز ذيصلاح به امری متداول تبديل گشته است تا حدی كه بعنوان مثال دولت آندراپراداش 5/1 ميليون دلار بودجه برای مطالعات مربوط به توسعه IT در اين ايالت هزينه كرده و اين مطالعات توسط چند شركت مشاورمعروف و صاحب نام دردست انجام است. جالب اينجاست كه دولت آندراپراداش با هدف توسعه فرهنگ IT در كشور نتايج بخشی از مطالعات مزبوركه به‌اتمام رسيده است را جهت دسترسی عموم برروی وب سايت اينايالت (www.ap-it.com) قرار داده و بقيه را به محض اتمام برروی سايت مزبور قرار خواهد داد.

4) وجود طرح و برنامه مشخص و مصوب برای توسعه IT
   - با توجه به وقوف مسئولين دولت هند نسبت به اهميت انجام مطالعات از سوی نهادهای مجرب و ذيصلاح كليه برنامه‌های مهم هند در زمينه IT در سطوح ملی وايالتی دارای طرح و برنامه مشخص بوده و هدايت كلی در چهارچوب طرح مزبور صورت می‌پذيرد. به عنوان مثال مطالعات اوليه در مورد توسعه IT در هند در سال 1991 انجام شده و سپس در سال 1998 با روشن شدن هرچه بيشتر اهميت موضوع گروه كاری در سطح ملی برای مطالعه در زمينه توسعه IT درهند از سوی نخست وزير اين كشور تعيين و برنامه هند برای تحقق اين هدف را طراحی نمود. مطالعات اين پروژه توسط شركت معروف Mc-Kinsey و با مشاركت Nasscom (اتحاديه توليد كنندگان نرم‌افزار در هند) صورت پذيرفته است. تعيين نقاط قوت و ضعف و مزايای نسبی موجود و محورهائی‌كه با توجه به اين مزايا بايد مورد حمايت قرار بگيرند از محورهای اصلی اين مطالعات هستند. به عنوان مثال در حال حاضر خدمات نرم‌افزاری بدليل ماهيت درآمدزائی آنها و Call centerها بدليل ماهيت اشتغال‌زائی بالای آنها مورد حمايت بيشتر بوده و بخوبی توسعه يافته‌اند ولی بدليل اينكه هند در زمينه سخت‌افزار مزيت نسبی بالائی نسبت به تايوان، سنگاپور و چين ندارد در اين زمينه سرمايه‌گذاری بالائی انجام نشده است. مسئولين كشور هند بر روی عمل به دستاوردهای مطالعات مزبور و سرمايه‌گذاری در نقاطی كه هند در آنها از مزيت نسبی بالا برخوردار است اتفاق نظر دارند كه اين امر موجب جلوگيری از حركت‌های زيگزاكی در روند توسعه و افزايش راندمان كاری بدليل عدم اتلاف منابع در زمينه‌های متفرق گرديده است.

5) تأكيد مسئولين رده بالای هند بر پيش‌برد برنامه توسعه از طريق بخش خصوصی و تاكيد بر نقش حمايتی
(و نه رقابتی) برای دولت در اين زمينه
   ـ در حال حاضر دولت هند بجای ايجاد واحدهای صنعتی يكی پس از ديگری (Business after business by government) توسط خود محيطی را فراهم آورده كه در آن واحدهای صنعتی بدون نياز به بودجه دولتی يكی پس از ديگری توسط مردم با حمايت دولت ايجاد شوند و دولت تنها نقش هدايت و حمايت كننده را داشته باشد (Business after business with the help of government). به گفته مقامات دولتی هندی بزرگ‌ترين مشكل آنها در ابتدای اجرای اين برنامه تغيير نگرش (Attitude) مديران دولتی هند نسبت به بخش خصوصی در جهت حمايت هرچه بيشتر از اين بخش به عنوان محور اصلی توسعه IT بوده كه در اين كار عليرغم مشكلات زياد ناشی از ماهيت فرهنگی آن، موفقيت چشمگيری بدست آورده‌اند. به عنوان مثـال دولـت آندراپــراداش طــرحی را تحـت عنـوان مشاركـت دولـت و بخـش خصوصـی موسـوم به (Public – Private Partnership) PPP برای تحقق اين هدف در ايالت مزبور تهيه و اجراء نموده است. لازم به ذكـر اسـت كه مشـابه مـدل اقدامات مزبور در دوبی نيـز اجـراء شـده و شعــار «كار شما كار ماست»
(your business is our business) به عنوان يك فرهنگ در مديران دولتی اميرنشين مزبور نهادينه گرديده است.

6) ايجاد يك وزارت مستقل بنام وزارت IT و واگذاری كليه مسئوليت‌های و اختيارات در زمينه برنامه‌ريزی و سياست‌گذاری در زمينه توسعه IT به وزارت مزبور
   - مقامات هندی سپردن اين مسئوليت را به يك دستگاه مستقل بدلايل متعدد از قبيل جلوگيری از بروز اختلاف ميان دستگاه‌های مختلف دولتی، پاسخگو و مسئول بودن تنها يك دستگاه دولتی در زمينه IT و پرهيز از دوباره كاری و اختلاف و بالاخره ماهيت فرابخشی IT و نقش آن در توسعه، عامل بسيار مهمی در پيشرفت سريع خود در زمينه توسعه IT در اين كشور می‌دانند. لازم به ذكر است كه در ظرف چند سال گذشته هيئت‌هايی از سوی دستگاه‌های مختلف از قبيل وزارت كار، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، وزارت مخابرات و وزارت صنايع با هدف بحث و مذاكره در زمينه IT به كشور هند مراجعه كرده اند كه اين امر موجب ابراز تعجب از سوی مقامات هندی از نبودن دستگاه متكفل IT در ايران و انجام اقدامات موازی توسط وزارتخانه‌های مختلف گرديده است كه اين امر بويژه در صورتی‌كه اين سفرها منجربه دستاورد همكاری مشخصی نشود مسلماً اثر ناخوشايندی بر نحوه برخورد مسئولين اين كشور با هيئت‌های بعدی برجای خواهد گذاشت.

7) ايجاد پارك‌های IT در سراسر كشور هند با تمهيدات و امكانات فراوان و زير ساخت‌های مناسب در حد استاندارد بين‌المللی جهت جلب دست اندركاران داخلی و خارجی IT به اين پارك‌ها
   - در حال حاضر 75% از صادرات نرم‌افزار هند توسط شركت‌های هندی و خارجی مستقر در اين پارك‌ها انجام می‌شود ( پيوست 3 ). تعداد پارك‌های IT در حال حاضر 21 عدد بوده و ايجاد 19 پارك جديد IT نيز با توجه به موفقيت پارك‌های موجود در دست اقدام قرار دارد كه تاكنون 6500 شركت IT در اين پارك‌ها شروع بكار كرده اند.( پيوست 4 )

8) ايجاد زير ساخت‌های مناسب (Infrastructure )
   - ايجاد اين زير ساخت‌ها در پارك‌های IT بويژه برق، تلفن و پهنای باند اينترنتی با Back up های متعدد ( در كشوری كه بدليل انحصار دولتی و سرويس برق و مخابرات آن از وضعيت بسيار نابسامانی برخوردار است و قطعی برق در اين كشور امری عادی بوده و هزينه تلفن بين‌الملل آن جزء گران‌ترين كشورهای دنياست ) از مهم‌ترين عوامل موفقيت شركت‌های مستقر در اين پارك‌هاست. هر چند كه زيرساخت‌های فنی تنها عامل موفقيت اين پارك‌ها نبوده و عوامل محيطی و نيز حمايتی دولت كه در زير به آنها اشاره شده است نقش بسيار مهمی را در اين موفقيت بعهده داشته است.

الف- معافيت شركت‌های صادراتی نرم‌افزار بمدت ده‌سال ( تا سال 2008 ) از پرداخت ماليات.
ب- معافيت شركت‌های صادراتی نرم‌افزار از پرداخت گمركات برای وارد كردن تجهيزات و نرم‌افزارهای مورد نياز و مجوز وارد كردن اقلام دست دوم ( مثل Mainframe و غيره ) برای انجام عمليات خود.
ج- استفاده از اجاره و نيز آب و برق و پهنای باند ارزان، تخفيف در قيمت زمين و همچنين سوبسيد در سرمايه‌گذاری.
د- ايجاد پنجره واحد ( Single Window ) برای كارآفرينان و دست اندركاران IT جهت انجام كليه امور خود با دولت به اين صورت كه شركت‌های IT تنها با شركت پارك‌های IT موسوم به STPI طرف بوده و اين شركت ملزم به انجام كليه امور اداری شركت‌های مستقر در پارك و برقراری ارتباطات لازم با ساير دستگاه‌های دولتی برای آنها می‌باشد. آزاد نمودن كار آفرينان و شركت‌های IT از مسيرهای پر پيچ و خم بوروكراتيك كه معمولاً در كشورهای جهان سوم وجود دارد عامل مهمی در موفقيت‌های بدست آمده بوده است.لازم به ذكر است كه شركت‌های بزرگ‌تر در هند كه نياز به زمين و ساير امكانات پارك‌ها ندارند می‌توانند بدون حضور فيزيكی در پارك‌های IT كماكان از مزايا و تسهيلات قانونی مربوطه استفاده نمايند.

9) ايجاد نهادهای مكمل پارك‌های IT
   - ايجاد اين نهادها در داخل يا در جوار پارك‌های IT با همكاری شركت‌های خارجی و بويژه آمريكايی از قبيل شركت‌های سرمايه‌گذاری پر مخاطره موسوم به Venture Capitalist كه وام‌های لازم را بطور كامل در اختيار كارآفرينانی كه دارای طرح قابل دفاع (Business Plan) برای پروژه خود هستند قرار می‌دهند، واحدهای انكوباتور(Incubator ) كه در آنها شركت‌های جوان و تازه تاسيس IT برای اينكه بتوانند روی پای خود بايستند مورد حمايت‌های ويژه قرار گرفته (و تا هر زمان كه بخواهند در اين واحدها باقی می‌مانند)، ايجاد ارتباط‌های نهادينه با مراكز آموزشی فنی و حرفه‌ای و نيز آموزش عالی در زمينه IT، ايجاد دفاتر فروش در مراكز مهم IT دنيا از جمله در Silicon Valley برای كمك به شركت‌های IT برای بازاريابی محصولات خود و ايجاد تسهيلات برای آنها جهت شركت در نمايشگاه‌های مهم بين‌المللی در زمينـه IT، نمونه‌هائی از كمك‌های دولت هند به شركت‌های صادراتی IT در اين كشور است.

10) نگرش مسئولين دولتی به هندی‌های مقيم خارج بعنوان پل ارتباطی ميان هند با كشورهای توسعه يافته در زمينه IT
   - اين افراد كه مدت زيادی در كشورهای غربی و بويژه آمريكا به تحصيل و كسب و كار اشتغال داشته‌اند عامل بسيار مهمی در جذب شركت‌های خارجی به پارك‌های IT در هند بوده‌اند كه اين امر سرمايه‌گذاری خارجی و نيز انتقال تجربه و دانش فنی شركت‌های مزبور به شركت‌های هندی را بدنبال داشته است. هند جزء نادر كشورهای جهان سوم است كه بدليل وجود اين نوع نگرش در ميان مسئولين آن و نيز بدليل وجود برنامه منسجم و يكپارچه و موفقيت‌آميز برای توسعه IT در كشور پديده فرار معكوس مغزها ( بازگشت هندی‌های تحصيلكرده به همراه تجربه و سرمايه به هند ) در آن اتفاق افتاده است.

11) تكيه بر مزايای نسبی هند
   - علاوه بر سياست‌های حمايتی گسترده دولت، وجود نيروی كار ارزان، متخصص و مسلط به زبان انگليسی از ديگر امتيازات كشور هند است كه بخشی از آن بدليل پيشينه تاريخی اين كشور و بخشی ديگر بدليل فرهنگ قناعت حاكم بر مردم اين كشور است انجام پروژه‌های IT در آن را با سود آوری زياد توام نموده كه در نتيجه اقبال شركت‌های خارجی به سرمايه‌گذاری و كار با اين كشور را به همراه داشته است. همچنين فاصله زمانی 12 ساعته با كشور آمريكا امكان ارائه خدمات در شيفت 2 (بوقت آمريكا) در شيفت 1 (بوقت هند) را برای اين كشور فراهم آورده كه از اين مزيت در اداره برخی از فعاليت‌های IT از جمله Call Centerها بخوبی استفاده شود.

12) ايجاد و توسعه فرهنگIT در كشور
   - از طريق اجرای برنامه‌های مفيد و موثر از قبيل برگزاری دوره‌ای نمايشگاه‌های بين‌المللی ( مانند IT.COM )، سمينار و يا سخنرانی‌های علمی با حضور دانشمندان خارجی و يا هندی مقيم خارج ( مانند سميناری كه همزمان با برگزاری نمايشگاه IT.COM امسال توسط اساتيد هندی دانشگاه استانفورد جهت بررسی وضعيت شركت‌های هندی در مقابله با ركود جهانی و ارائه راهكار تشكيل شده بود)، توسعه ضريب نفوذ و آموزش كامپيوتر و اينترنت در ميان مردم، ارائه جوايز مختلف به صادر كنندگان موفق، شركت‌هائی كه اشتغال بيشتر ايجاد می‌كنند، دانش آموزان موفق در زمينه IT و غيره از ديگر اقدامات مهم و زير بنايی هند در زمينه توسعه فرهنگ IT در اين كشور است.

نتيجه‌گيری
   بررسی عميق‌تر علل پيشرفت و موفقيت هندی‌ها در عرصه IT ( وبيوتكنولوژی كه بحث در مورد آن از حيطه اين گزارش خارج است) با توجه به مشابهت‌های زياد اين كشور با ايران در زمينه‌های مختلف می‌تواند اطلاعات ذيقيمتی را در اختيار مسئولين كشور ما قرار دهد. انتقال تجارب ارزشمندی كه شركت‌های IT اين كشور در كار مشترك اقتصادی با شركت‌های IT آمريكايی و اروپائی كسب و در سازمان‌هايشان نهادينه نموده‌اند در قالب انجام پروژه‌های مشترك می‌تواند عامل بسيار مهمی در رشد و شكوفايی شركت‌های IT در كشور ( كه تعداد پرسنل متخصص در بزرگ‌ترين آنها كمتر از پرسنل فنی برخی از شركت‌های مستقر در انكوباتورهای موجود در پارك‌های IT هند است) باشد.

   مهم‌ترين اقدام در اين مرحله در كشور ما تعيين معاونت مستقلی زير نظر رياست محترم جمهور جهت تكفل امر IT در كشور با اختيارات و مسئوليت كامل دراين زمينه است. بديهی است اولين و بهترين اقدام معاونت مزبور انجام مطالعه برای توسعه IT در كشور تعيين چشم‌انداز (Visoin)، اهداف(Objectives)، راهبردها (Strategy) سياست‌ها (Policy) و برنامه‌های عملياتی (Operational Plans) برای نيل به اهداف مزبور با استفاده از تجربيات شركت‌های معتبر بين‌المللی صاحب تجربه است. معاونت مزبور تشكيلاتی موازی دستگاه‌های موجود نبوده و صرفاً وظيفه سرمايه‌گذاری و اجرای طرح‌های پايلوت برنامه‌ريزی و اجرای برنامه توسعه IT در كشور با استفاده از دستگاه‌های موجود از قبيل وزارت صنايع (از طریق سازمان گسترش و نوسازی جهت مطالعه، سرمايه‌گذاری و اجرای طرح‌های پايلوت و شركت شهرك‌های صنعتی جهت اجرای پارك‌های IT با استفاده از اهرم‌های قانونی تحت اختيار آن)، وزارت پست و تلگراف و تلفن جهت تامين خطوط مخابراتی مورد نياز پارك‌ها)، وزارت فرهنگ و آموزش عالی (جهت برنامه‌ريزی توسعه دوره‌های IT در دانشگاه‌های كشور و اعزام دانشجو جهت تحصيل در سطوح بالا در زمينه IT )، وزارت كار و امور اجتماعی (جهت برقراری دوره‌های آمـوزشی حرفه‌ای در زمينه IT)، سازمان مديريت و برنامه‌ريزی (جهت انطباق برنامه‌های توسعه IT با برنامه‌های توسعه كشور ) وزارت كشور (از طريق شهرداری‌ها جهت توسعه فرهنگ اينترنت در ميان مردم) و غيره را برعهده داشته و به عنوان مسئول نهائی IT در كشور نه تنها ارتباطات ميان دستگاه‌های اجرائی در اين زمينه را هماهنگ و تنظيم می‌كند بلكه ارتباطات دولت باشوراهای مرتبط از قبيل شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، شورای‌عالی اطلاع‌رسانی و شورای‌عالی انفورماتيك و نيز قوای مقننه و قضائيه و صدا و سيما را نيز بر عهده خواهد داشت. بايد توجه داشت كه سپردن امر مهم توسعه IT به شوراهای مختلف كه معمولاً اعضای آنها درگير فعاليت‌های متعدد ديگری هستند و معمولاً جلسات آنها با فواصل زياد تشكيل می‌شوند نتيجه‌ای جز ايجاد وقفه هر چه بيشتر در توسعه IT در كشور نداشته و موجـب انجام اقـدامات و از دوبـاره كاری‌ها و صـرف هزينـه‌های زياد و تكراری توسط دستگاه‌های مختلف در زمينه IT خواهد بود. قرار دادن برنامه‌ريزی و هماهنگی توسعه IT در كشور تحت نظر يك مديريت واحد و متمركز زير نظر سيستم رئيس جمهور مهم‌ترين اقدام در اين اقدام در اين مرحله بوده و می‌تواند هم‌گرائی لازم را ميان دستگاه‌های متعددی كه در حال حاضر بدون وجود طرح و برنامه مشخص از بالا به فعاليت در زمينه IT مشغول هستند فراهم نمايد.

   لازم به ذكر كه با توجه به ماهيت فرابخشی IT منحصر نمودن اين فعاليت در هر يك از وزارتخانه‌های موجود موجب محدود نمودنIT به همان بخش گرديده و لازم است اكيداً از اين امر اجتناب شود. ايجاد معاونت IT زير نظر رئيس جمهوری می‌تواند به عنوان اولين قدم برای جلوگيری از اتلاف وقت و شروع سريع‌تر حركت مد نظر قرار گرفته و هم‌زمان كار مطالعه روی ايجاد وزارت مستقل IT و ايجاد آن در صورت لزوم در دستور كار قرار گيرد. همچنين شروع هر چه سريع‌تر ايجاد يك پارك IT بصورت پروتوتايپ زير نظر معاونت مزبور با هماهنگی و از طريق وزارتخانه‌های ذيربط از جمله وزارت صنايع و معادن و پست و تلگراف و تلفن بصورت موازی با اقدامات فوق می‌تواند ضمن جلوگيری از اتلاف وقت بازخورهای (Feed back ) مناسبی را در اختيار مسئولين برنامه توسعه IT كشور قرار دهد.

پيوست 1

پيوست 2

پيوست 3

پيوست 4

پيوست 4